رابطه دين و آزادى

منبع: مجله پيام حوزه، شماره 22

نويسنده: عبد الله جوادى آملى

آزادى از حقوق انسانى است و تبيين آن برعهده علوم انسانى است‏و علوم انسانى بدون انسان‏شناسى مفهومى ندارد. انسان‏شناسى هم‏بدون شناخت روح ملكوتى انسان ممكن نيست و شناخت روح مجرد وملكوتى بدون شناخت عالم مجردات قابل دسترسى نيست. شناخت‏مجردات هم بدون شناختن قوانين عامه هستى ممكن نيست.

مغلطه‏اى در بحث آزادى

گاهى ممكن است گفته شود; بحث آزادى از صبغه بحث‏هاى فلسفى خارج‏شده است. وقتى كه جناب دكارت مى‏گويد: اول بايد فكر و شناخت رابشناسيم، ديگر نمى‏شود با بحث‏هاى فلسفى يا كلامى يا فقهى درباره‏آزادى سخن گفت، لذا اول بايد با تحولى كه در غرب درباره‏انديشه پديد آمده است، آشنا شد، آن‏گاه وارد مبحث آزادى انسان‏از آن جهت كه شهروند است و آزادى او در برابر دولت و آزادى‏هاى‏فردى بپردازيم.

اين حرف مغالطه‏اى بالعرض است و هدف آن خلع سلاح حوزويان در اين‏مباحث است. اين انديشه مى‏گويد، ابزار كار شما ديگر كارايى‏ندارد و تا متحول نشويد و غربى انديشه نكنيد و درباره شناخت‏بحث نكنيد، توان داورى اضلاع سه‏گانه آزادى را نداريد.

استفاده از روش مغالطه بالعرض بدترين شيوه براى مواجهه فكرى‏است. مغالطه بالذات همان سيزده قسم معروف است كه آن رامى‏شناسيم، اما در مغالطه بالعرض ادعا مى‏شود كه مطلب عوض شده،جهان عوض شده، شما عقب افتاده‏ايد، اين خيلى پيچيده است. درپاسخ بايد گفت كه اين مباحث همگى زيرمجموعه بحث هستى‏شناسى است‏كه از اصول مباحث فلسفى ماست. نزد فرزانگان و دانشمندان ما،فلسفه و حكمت و كلام، فقه اكبر قلمداد مى‏شود و اصول آن پاسخ‏گوى‏همه مسايل و حرف‏هاى تازه است.

تبيين آزادى از منظر دين

عده‏اى فكر مى‏كنند دين مزاحم آزادى است در حالى كه از اهداف‏دين تبيين حدود آزادى است. آزادى بر دو قسم است، تكوينى وتشريعى. مرز آزادى تكوينى نظام على و معلولى و به تعبير شهيدمطهرى انسان در نظام تكوين آزاد است، قرآن نيز در آيات متعددى‏آن رابيان داشته است.

(قل الحق من ربكم فمن شاء فليومن و من شاء فليكفر) ⁽¹⁾ .

(و هديناه النجدين) ⁽²⁾ .

(لا اكراه فى الدين) ⁽³⁾ .

حال اين سوال مطرح مى‏شود كه اگر انسان در نظام تكوين آزاداست، پس مجازات و مكافات چيست؟ چرا قرآن مى‏فرمايد: (خذوه فغلوه ثم الجحيم صلوه) ⁽⁴⁾ در پاسخ بايد گفت كه ريشه اين‏سوال در خلط بين تكوين و تشريع است.

قرآن هيچ‏گاه از آزادى مطلق صحبت نفرموده است‏بلكه آزادى درنظام تكوين را بيان فرموده است، هم‏چنان كه طبيب مى‏گويد بشر درنظام تكوين بين سم و شهد آزاد است اما اگر سم خورد مى‏ميرد.

مرزها بايد كاملا از هم‏ديگر تفكيك شوند. هيچ آيه‏اى نمى‏گويدبنده آزاد است. بنده، بنده است.

(قل الحق من ربكم فمن شاء فليومن و من شاء فليكفر) ⁽⁵⁾ اما اگركافر شد.

(فخذوه فغلوه ثم الجحيم صلوه) ⁽⁶⁾ در دنيا نيز گوشه‏اى از همان‏عذاب الهى جارى مى‏شود.

(انما جزاء الذين يحاربون الله و رسوله و يسعون فى الارض فساداان يقتلوا او يصلبوا او... .) ⁽⁷⁾ پس معلوم مى‏شود نظام تكوين غيراز نظام تشريع است. و آزادى تكوينى، كمالى براى انسان است. وتكوين و تشريع دو مقوله جدا از يكديگر هستند و نبايد خلطشوند.

انسان موجودى محدود است، موجود محدود نمى‏تواند وصف بى‏كران‏داشته باشد. آزادى او به اندازه هستى اوست، و چون اصل حاكم برنظام هستى، قانون عليت است، آزادى تكوينى انسان در محدوده‏قانون عليت است، انسان اگر بخواهد خودش را هم بكشد بايد ازراه عليت و معلوليت وارد شود.

آزادى تكوينى كه آيات فراوانى ناظر به آن است، براى رد جبر وتفويض است.

آزادى تشريعى

آزادى در نظام تشريع محدود به مباهات است. اما مستحبات انجامش‏رجحان دارد و در واجبات حق ترك ندارد. در محرمات حق فعل نداردو در مكروهات حق فعل و ترك دارد لكن بهتر آن است كه انجام‏ندهد. اين احكام خمسه براى تبيين مرز آزادى در نظام تشريع‏است.

آيا دين مزاحم آزادى است؟

از دير زمان افراد بى‏بند و بار، دين را مزاحم آزادى خودمى‏دانستند. نمونه‏اى از اين ادعاى تزاحم را بيان مى‏كنم. درسوره مباركه هود وقتى جريان شعيب (ع) را بازگو مى‏كند مى‏فرمايدكه شعيب فرمود: (و يا قوم اوفوا المكيال و الميزان بالقسط و لا تبخسوا الناس‏اشيائهم) ⁽⁸⁾ كم‏فروشى، تطفيف و نقص در وزن و پيمانه نكنيد.

(عبارت «لا تبخسوا الناس اشيائهم‏» از مصاديق روايت نبوى (ص)است كه فرموده‏اند. «اوتيت جوامع الكلم‏» ⁽⁹⁾ و آن‏چنان بلند ورفيع است كه بشر چيزى در مقابل آن ندارد، مى‏فرمايد: «در كارت‏كم نگذار» اشيا، در اين كريمه عموميت را مى‏رساند و هر چه شى‏ءبر او صادق است نخس آن حرام است «و لا تبخسوا الناس اشيائهم‏»غير از «ويل للمطففين‏» و «اوفوا المكيال و الميزان‏» است وبالاتر از اين‏هااست).

وقتى اين كريمه نازل شد گفتند: (قالوا يا شعيب «ا صلاتك‏تامرك ان نترك ما يعبد آباونا) ⁽¹⁰⁾ اى شعيب دو حرف دارى يكى‏اين كه دست از عقايد شرك برداريم و ديگرى اين‏كه دست ازگران‏فروشى و تطفيف برداريم، اين با آزادى ما مخالف است. نمازتو جلوى آزادى ما را مى‏گيرد (چون عصاره دين در نماز ظهورمى‏كند، نماز «تنهى عن الفحشاء و المنكر» ⁽¹¹⁾ است. فحشا و منكرهم «ينهيان عن الصلاه‏»، تاثير يك‏جانبه در عالم طبيعت نيست).

آن‏ها گفتند دين جلوى آزادى ما را مى‏گيرد. براساس «الناس‏مسلطون على اموالهم‏» ⁽¹²⁾ ما بر اموال خويش سلطه داريم و تطفيف وبخس برايمان مجاز است.

حضرت شعيب استدلال كرد كه آزادى به معناى انحراف و بى‏بند وبارى نيست. اين بى‏بند و بارى به سود شما نيست. دين در واقع‏انسان را از رنج‏هاى دردآور مى‏رهاند. دين مبين آزادى است.

حدود آزادى

اگر بخواهيم فارغ از دين حدود آزادى را تعيين كنيم، بايد حدآن را عدالت‏بدانيم. اما سوال اين‏جا است، عاملى كه عدالت راتحديد مى‏كند چيست؟ آن كسى كه آزادى بى‏مرز را مى‏طلبد، عدالت راظلم تفسير مى‏كند. بايد شناسنامه‏اى براى آزادى و عدالت تعيين‏كرد تا مرز اين‏ها مشخص شود.

آزادى و عدالت جزء مبانى تدوين حقوق بشر است. اما مبانى تبيين‏و تفسير عدالت را از كجا بگيريم.

مايز، كيست؟ چه كسى مرزبندى مى‏كند؟ جز آن است كه دين بايد مرزعدالت و آزادى و حقوق را مشخص كند؟

شيوه برخورد با مخالفين

گاهى ممكن است گفته شود تا كسى دست‏به شمشير نبرده است آزاداست، هم‏چنان كه خوارج تا دست‏به شمشير نبردند حضرت امير (ع)با آن‏ها كارى نداشت. حضرت امير (ع) با اين قلم‏ها و بيان‏هابرخورد مى‏كرد. خوارج تا دست‏به شمشير نبردند، حضرت آن‏ها رانكشت، اما تا حرف نامربوط زدند حضرت محكوم كرد، تا اعتراض‏كردند، حضرت تقبيح كرد. در نهج البلاغه آمده است: «يكى ازخوارج در حضور حضرت امير المومنين (ع) گفت: «ان الحكم‏الا لله‏» ⁽¹³⁾ حضرت فرمود: «اسكت قبحك الله‏» ⁽¹⁴⁾ اى دندان شكسته‏خدا چهره‏ات را قبيح كند ساكت‏باش.

اگر امام امت (ره) هم به قلم به‏دست‏ها تشر مى‏زد كار حضرت امير(ع)را مى‏كرد. نبايد بگوييم خوارج تا دست‏به شمشير نبردند،حضرت با آن‏ها كار نداشت. حضرت آن‏ها را از دم شمشير نگذراند.

ابتداى به قتال نكرد. در نبرد با كفار هم ابتداى به قتال‏نمى‏كرد. سالار شهيدان هم در حادثه كربلا، با اين كه آن‏هامهدور الدم بودند، فرمود: تا آن‏ها تيراندازى نكردند، شماتيراندازى نكنيد.

پس روشن مى‏شود آزادى افراد تا مرز دست‏بردن به سلاح، توسعه‏ندارد. دست‏به شمشير بردن پاسخش شمشير است. اگر با قلم هم‏توطئه كردند، پاسخش محكوم و رد كردن است، چون قلم و بيان‏مسموم باطل و ضلالت و زشتى است و بايد با آن مقابله كرد، البته‏برهان عقلى در جاى خود محفوظ است، اگر برهان عقلى اثر نكرد،آن‏گاه (ادع الى سبيل ربك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم‏بالتى هى احسن) ⁽¹⁵⁾ است. اگر آن هم نشد (و جاهد الكفار والمنافقين و اغلظ عليهم) ⁽¹⁶⁾ هست.

پس نمى‏شود گفت كه چون حضرت امير (ع) ، خوارج را تا هنگام دست‏به شمشير بردن آزاد گذاشته بود، پس همگان آزادند، قلم، بنان وبيان آزاد است مگر اين كه دست‏به شمشير ببرند.

پس گاهى جاى حلم است و گاهى جاى حمله. مباحث عميق علمى، هم درمجلات، كتاب‏هاى تخصصى بايد مطرح شود. اما انتشار ويروس‏گونه‏شبهات با آزادى سازگار نيست.

آزادى در فضايى كه بهره ندارد روا نيست. اما آزادى در جايى كه‏مويد است، موكد است، نه تنها رواست‏بلكه لازم است و سودمند هم‏هست.

آزادى ثمره اعتقاد دينى

دين آمده است تا بشر را رها و آزاد كند. دستورات و الزامات‏دينى كه به ظاهر قيوداتى را پديد مى‏آورد در واقع بشر را ازقيود نجات مى‏دهد، بستن گاهى عين گشودن است.

در سوره اعراف به نقل از كتب گذشته مثل تورات و انجيل وجودپيغمبر اكرم (ص) را اين چنين وصف مى‏فرمايد: (يضع عنهم اصرهم و الاغلال التى كانت عليهم) ⁽¹⁷⁾ دست و بال اين‏هارا باز مى‏كند ⁽¹⁸⁾ . پيامبر هم راه تفكر و انديشه را هموار كرد وهم به آنان شوق تحرك و پيش‏روى را عنايت فرمود.

در پايان جمع‏بندى مطالب را مجددا يادآورى مى‏كنيم: دين دو نوع‏آزادى آورده است: يك نوع آزادى تكوينى كه رافع جبر و تفويض ومبين امر بين الامرين است و آن را تنها نظام على محدود مى‏كند.

آياتى هم كه در بحث آزادى احيانا به آن‏ها استدلال مى‏شود ياناظر به اين است كه عقيده تحميل بردار نيست، ارشاد به نفى‏موضوع است، يا ناظر به آزادى تكوينى است. آزادى تكوينى هرگزبا آزادى تشريعى خلط نمى‏شود. در نظام تكوين آزادى تكوينى به‏قانون عليت محدود است.

نوع دوم، آزادى تشريعى است كه محدود و مشخص است. اگر ذات‏اقدس اله انسان را در تشريع آزاد مى‏گذاشت (خذوه فغلوه) نبود،جهنم و نار نبود كه گوشه‏اى از آن تعذيب الهى به عنوان حدود وتعزيرات در دنيا جلوه كند.

از منظر بحث‏شناخت، اگر كسى بخواهد آزادى را بشناسد تا انسان‏شناس نباشد ممكن نيست.

گرچه معرفت‏شناسى جزء عزيزترين و شيرين‏ترين بحث‏هاى فكرى انسان‏است اما اين مقدمه است. انسان بايد معرفت را بشناسد تا پى‏ببردكه معروفش چيست؟ و اگر مرزهاى آزادى به عدالت تحديد مى‏شود،آن‏گاه سوال درباره عدالت است كه حدود اربعه عدالت را چه چيزى‏تعيين مى‏كند؟ چاره‏اى جز اين نيست كه بگوييم آزادى و عدالت وساير مبانى حقوق را، منابع اصلى يعنى كتاب و سنت تبيين مى‏كند.

از اين منابع بايد مبانى را مشخص كرد، آن‏گاه مجتهد آزادانديش‏در فقه سياسى مى‏تواند حدود آزادى را تشريح و تبيين كند.

پى‏نوشتها

1ك كهف (18): 29 .

2ك بلد (90): 10 .

3ك بقره (2): 256 .

4ك حاقه (69): 30 و 31 .

5ك كهف (18): 29 .

6ك حاقه (69): 30 و 31 .

7ك مائده (5): 33.

8ك 9ك بحارالانوار، ج 73، ص 274، ح 25، چاپ تهران.

10ك هود (11): 87.

11ك عنكبوت (29): 45.

12ك بحار الانوار، ج‏2، ح‏7، چاپ تهران.

13ك نهج البلاغه، خطبه 184.

14ك نحل (16): 125.

15ك توبه (9): 73.

16ك توبه (9): 73.

17ك اعراف (7): 157.

18ك دين غل‏هايى كه به دست و پاى جسم و جان بشريت زنجير شده‏بود را گسست. گناهان و گمراهى‏ها و خودبينى و غرور، انسان رااسير و گرفتار مى‏كند. بندگى هوس‏ها عين اسارت است و بندگى‏خداوند عين آزادگى است.اگر دست انسان از گناه ببندند، او را از اسارت نجات داده‏اند.

غدير در قرآن

مجموعه آثار، ج 4، ص 888

نويسنده: شهيد مرتضي مطهري

در اوايل سوره مائده اين آيه آمده است: اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام دينا ⁽¹⁾ .

اين دو قسمت كه هر دو با «اليوم‏» شروع مى‏شوند، ضمن يك آيه هستند نه دو آيه، و قدر مسلم اين است كه هر دو هم مربوط به يك مطلب است نه دو مطلب.ترجمه اين آيه را عرض مى‏كنم بعد به شرح معنى آن از روى قرائن مى‏پردازم.

كلمه «يوم‏» - يعنى روز - وقتى با «الف و لام‏» ذكر مى‏شود(الف و لام عهد)گاهى به معنى آن روز است و گاهى به معنى امروز، در هر دو مورد به كار برده مى‏شود.به معنى «آن روز» در جايى به كار مى‏رود كه قبلا يك روزى را نام برده‏اند بعد مى‏گويند در آن روز.ولى اگر بگوييم فلان كس اليوم وارد شد يعنى همين امروز وارد شد. «اليوم يئس الذين كفروا من دينكم‏» (حالا ما نمى‏گوييم مقصود آن روز است‏يا امروز، شرحش را بعد مى‏دهيم.)در آن روز(يا امروز)كافران از دين شما مايوس شدند «فلا تخشوهم‏»

.............................................................. 1.مائده/3.

صفحه : 889

پس، از آنها ديگر بيم نداشته باشيد.يعنى چه آنها از دين شما مايوس شدند؟يعنى آنها ديگر مايوس شدند كه بر دين شما پيروز و فائق شوند و آن را از ميان ببرند.چون مايوس شدند دست از كار و فعاليت و آن روشى كه قبلا عليه اسلام داشتند برداشتند.

از آنها ديگر بيم نداشته باشيد.جمله بعد خيلى عجيب است، مى‏فرمايد: «و اخشون‏» اما از من بترسيد.صحبت اين است كه امروز از ناحيه آنها بيم نداشته باشيد ولى از ناحيه من بيم داشته باشيد، با توجه به اينكه بحث درباره خود دين است. بيم از آنها اين بود كه از ناحيه آنان به اين دين آسيب برسد.مى‏فرمايد نترسيد، ديگر آنها نمى‏توانند آسيبى برسانند «و اخشون‏» از من بترسيد.قهرا معنايش اين است كه اگر آسيبى به اين دين برسد، از طرف من مى‏رسد.حال اين چه مفهومى مى‏تواند داشته باشد كه بعد از اين از كفار نترسيد بر دين خودتان، از من بترسيد، بعد عرض مى‏كنيم كه مقصود چيست.

[در ادامه آيه مى‏فرمايد: ] «اليوم اكملت لكم دينكم‏» آن روز(يا امروز)دين شما را كامل كردم، به حد كمال رساندم «و اتممت عليكم نعمتى‏» و نعمت‏خودم را به پايان رساندم.در اينجا دو كلمه نزديك به هم ذكر شده است: اكمال و اتمام.اين دو كلمه خيلى به هم نزديكند: كامل كردم يا تمام كردم.

فرق اكمال و اتمام

فرق اين دو كلمه(در فارسى و بيشتر در عربى)با يكديگر اين است كه «تمام‏» در جايى گفته مى‏شود كه يك چيزى اجزائش بايد پشت‏سر يكديگر بيايد، تا وقتى كه هنوز همه اجزائش مرتب نشده، مى‏گوييم ناقص است، وقتى كه آخرين جزئش هم آمد، مى‏گوييم تمام شد.مثل يك ساختمان كه مى‏گوييم ساختمان تمام شد.يك ساختمان تا وقتى كه پايه‏هايش را بالا آورده‏اند و حتى سقف آن را هم زده‏اند، تمام نيست.تا همه اجزائى كه براى يك ساختمان لازم است - كه اگر نباشد از آن ساختمان نمى‏شود استفاده كرد - نباشند، مى‏گوييم اين ساختمان تمام نيست.وقتى همه اجزاء بود به طورى كه بتوان در آن سكنى گزيد، مى‏گوييم تمام شد.اما در مساله «كامل‏» اين طور نيست كه[شى‏ء غير كامل]جزء ناقصى دارد بلكه ممكن است هيچ جزء ناقص و ناتمامى نداشته باشد ولى هنوز كامل نباشد.مثلا يك جنين در رحم مادر به حد تمام

صفحه : 890

مى‏رسد يعنى همه ساختمانش تمام مى‏شود، بچه هم به دنيا مى‏آيد ولى هنوز انسان كاملى نيست‏يعنى آن رشدى را كه بايد بكند نكرده است.رشد كردن غير از اين است كه جزء ناقصى داشته باشد.در واقع اختلاف كامل و تمام با يكديگر اختلاف كيفى و كمى است.

قرآن از يك طرف مى‏گويد: «اليوم اكملت لكم دينكم‏» در اين روز دين شما را به حد كمال رساندم، و از طرف ديگر مى‏گويد: «و اتممت عليكم نعمتى‏» نعمت‏خودم را هم به حد اتمام رساندم «و رضيت لكم الاسلام دينا» در امروز من اسلام را براى شما به عنوان يك دين پسنديدم.يعنى اين اسلام، امروز آن اسلامى است كه خدا مى‏خواسته آن باشد.واضح است كه مقصود اين نيست كه اسلام همان اسلام سابق است ولى خدا نظرش تغيير كرده!بلكه مقصود اين است كه چون اكنون اسلام به حد كمال و حد تمام رسيد، اين همان دين مرضى الهى است.آن دينى كه خدا مى‏خواسته همين اسلام كامل شده و تمام يافته است.

مفهوم آيه بيش از اين نيست.هر چه هست درباره كلمه «اليوم‏» است كه مقصود كدام روز است؟كدام روز است در اين حد از اهميت كه قرآن مى‏گويد در آن روز دين كمال يافت و نعمت‏خدايى به اتمام رسيد.اين بايد يك روز خيلى مهمى باشد، يك حادثه خيلى فوق العاده‏اى بايد در آن روز واقع شده باشد، و اين ديگر مربوط به شيعه و سنى نيست.

از عجايب قضيه اين است كه از ما قبل و ما بعد اين آيات هم هيچ چيزى كه دلالت بر آن روز بكند فهميده نمى‏شود. خلاصه از قرائن لفظى خود آيه چيزى [درباره آن روز]نمى‏شود فهميد.يك وقت هست كه قبل از آيه‏اى حادثه يا جريان يا مطلب خيلى مهمى را نقل كرده بعد مى‏گويد «امروز» يعنى به مناسبت آن مطلبى كه در اينجا گفتيم.در اين مورد اينطور نيست چون قبل از اين آيه دستورات بسيار ساده‏اى هست راجع به اينكه گوشت چه حيوانى بر شما حلال است و گوشت چه حيوانى بر شما حرام است، حكم ميته چنين است، خون بر شما حرام است، گوشت‏خنزير(يعنى خوك)بر شما حرام است و...يكمرتبه مى‏گويد: «اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم و اخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام دينا» .اين كه تمام مى‏شود دو مرتبه برمى‏گردد به همان سياق اول كه چه گوشتى حرام است و در صورت اضطرار مانعى ندارد: «فمن اضطر فى مخمصة غير متجانف...» يعنى اين

صفحه : 891

آيات به شكلى است كه اگر ما آن قسمت را از وسط آن برداريم، ما قبل و ما بعد آن به همديگر متصل مى‏شود بدون اينكه كوچكترين خللى وارد شود كما اينكه همين مضمونى كه در ما قبل و ما بعد اين آيات آمده در دو سه جاى ديگر قرآن تكرار شده بدون اينكه اين امر در وسط قرار بگيرد، و مطلب نيز متلائم و كامل مى‏باشد.

مقصود از «اليوم‏» كدام روز است؟

اين است كه در اينجا مفسرين اعم از شيعه و سنى در اين تلاش هستند كه معنى «اليوم‏» را به دست آورند كه اين «امروز» چه روزى است؟اين كار دو راه دارد.يك راه اين است كه ما از قرائن بفهميم يعنى از قرينه مضمون ببينيم اين مضمون به چه روزى مى‏خورد، درباره چه روزى مى‏شود چنين جمله‏اى آمده باشد؟ديگر اينكه از تاريخ و حديث بفهميم كه شان نزول اين آيه چيست.گروهى كه راه اول را انتخاب مى‏كنند به تاريخ و سنت و حديث - كه در حديث چه آمده است درباره اينكه اين آيه چه وقت و به چه مناسبت نازل شد - كار ندارند، مى‏گويند ما به مضمون آيه نگاه مى‏كنيم.در نتيجه گفته‏اند كه اين آيه مربوط به زمان بعثت است، پس «اليوم‏» يعنى «آن روز» نه «امروز» .

اين را هم برايتان عرض بكنم كه اين آيات در اوائل سوره مائده است كه سوره پنجم قرآن مى‏باشد و با آيه‏يا ايها الذين امنوا اوفوا بالعقودشروع مى‏شود، و سوره مائده به اتفاق جميع مفسرين آخرين سوره‏اى است كه بر پيغمبر(ص)نازل شده است‏يعنى سوره‏اى است مدنى.حتى از سوره‏اذا جاء نصر الله و الفتح‏هم ديرتر نازل شده است.البته يكى دو تا آيه را گفته‏اند كه بعد از اين سوره نازل شده كه در سوره‏هاى ديگر قرار داده شده است ولى سوره‏اى بعد از اين سوره نازل نشده است.

اين سوره جزء آخرين آياتى است كه بر پيغمبر نازل شده است.

نظريات مختلف درباره «اليوم‏»

1.روز بعثت

گفتيم بعضى گفته‏اند كه مقصود از «اليوم‏» «آن روز» است نه «امروز» .مى‏گوييم

صفحه : 892

روى چه قرينه‏اى؟مى‏گويند وقتى مى‏گويد «اليوم‏» و يك روزى را آنچنان توصيف مى‏كند كه در اين روز من اسلام را براى شما به عنوان يك دين پسنديدم، قاعدتا اين روز بايد همان روز بعثت پيغمبر باشد.جواب داده‏اند كه شما اين سخن را به قرينه رضيت لكم الاسلام دينامى‏گوييد.اين درست است در صورتى كه جملات قبلش نبود زيرا صحبت اين است كه من امروز دين را به پايان رساندم و نعمت را به حد اتمام رساندم، [و حال آنكه]روز بعثت روز شروع اين نعمت بوده است. رضيت لكم الاسلام دينانيز به اين عنوان است كه حالا كه اسلام كامل شد و نعمت اسلام تمام شد من اين[دين]را به عنوان آن اسلامى كه مى‏خواهم، براى شما پسنديدم.پس «اليوم‏» نمى‏تواند روز بعثت باشد.

2.روز فتح مكه

از روز بعثت كه بگذريم، روز ديگرى كه احتمال داده‏اند ⁽¹⁾ ، روز فتح مكه است.

گفته‏اند يك روز ديگر هم در تاريخ اسلام روز خيلى مهمى است(راست هم مى‏گويند روز خيلى مهمى است)و آن، روز فتح مكه است كه آيه نازل شد: انا فتحنا لك فتحا مبينا ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك و ما تاخر ⁽²⁾ .

مكه در جزيرة العرب از نظر روحى وضع و موقعيت عجيبى داشت.بعد از عام الفيل و داستان اصحاب فيل كه حمله كردند به مكه و به آن وضع عجيب شكست‏خوردند، تمام مردم جزيرة العرب يك اعتقاد عظيمى به كعبه به عنوان معبد بزرگ پيدا كرده بودند.غرور قريش هم از همانجا بود.قريش اين[قضيه]را به حساب خودشان گذاشتند و گفتند بله اين كعبه است كه چنين احترامى دارد كه لشكرى با آن قدرت مى‏آيد و آنچنان دچار بلاى آسمانى مى‏شود كه كسى از ايشان باقى نمى‏ماند.ببينيد ما چقدر مهم هستيم!از آن پس قريش عجيب غرور پيدا كردند و در مردم جزيرة العرب نيز يك نوع اطاعت و فرمانبردارى از ايشان پديد آمده بود.بازار مكه رواج بسيار يافت.آنها هر تحكمى كه دلشان مى‏خواست، به مردم مى‏كردند.مردم هم روى همين

.............................................................. 1.اينها هيچ قرينه‏اى ندارد، فقط احتمال است.چون گفته‏اند، ما هم نقل مى‏كنيم. 2.فتح/1 و 2.

صفحه : 893

جنبه روانى و اعتقادى كه به كعبه پيدا كرده بودند، اطاعت مى‏كردند.

از آن هنگام مردم اعتقاد پيدا كردند كه محال است كسى بر كعبه قدرت پيدا كند و مسلط شود.پيغمبر اكرم مكه را فتح كرد بدون خونريزى، بدون هيچ ناراحتى و بدون اينكه كوچكترين آسيبى به كسى برسد.شايد پيغمبر اكرم كه اينهمه عنايت داشت به اينكه مكه را بدون خونريزى فتح كند، غير از مساله حرمت كعبه كه مى‏خواست محفوظ بماند، اين مساله را نيز در نظر داشت.اگر در جاى ديگر مى‏جنگيدند، چنانچه صد مسلمان هم كشته مى‏شدند، كسى به حساب چيزى نمى‏گذاشت، ولى اگر در فتح مكه به مسلمانها آسيبى مى‏رسيد، مى‏گفتند ببينيد!همان كارى كه بر سر اصحاب فيل آمد، بر سر اصحاب محمد آمد.پيغمبر اكرم مكه را آنچنان فتح كرد كه خون هم از دماغ كسى نيامد، نه از مسلمين و نه از كفار.فقط خالد بن وليد روى كينه‏هاى خودش، در گوشه‏اى از مكه كه عده‏اى مقاومت مى‏كردند، دو سه نفر از آنها را كشت.

بعد كه اين خبر به پيغمبر اكرم رسيد عجيب آنها را تهديد كرد كه چرا چنين كارى كرديد؟!و تبرى جست: خدايا من از تو تبرى مى‏جويم از كارى كه اين مرد كرد و من هرگز به اين كار راضى نبودم.

اين بود كه فتح مكه از نظر روانى اثر فوق العاده‏اى در مردم جزيرة العرب گذاشت.گفتند معلوم مى‏شود كه وضع ديگرى است.محمد(ص)آمد مكه را تصرف كرد و هيچ آسيبى هم به او نرسيد.بعد از اين بود كه ديگر مردم جزيرة العرب تسليم مى‏شدند، هى آمدند و اسلام اختيار كردند.آيه قرآن مى‏فرمايد: لا يستوى منكم من انفق من قبل الفتح و قاتل اولئك اعظم درجة من الذين انفقوا من بعد و قاتلوا ⁽¹⁾ در نزد خدا مردمى كه قبل از فتح مكه براى اسلام فداكارى جانى يا مالى كردند، با آنها كه بعد از فتح مكه چنين كردند برابر نيستند، چون قبل از فتح مكه هنوز مسلمين در اقليت بودند [و اين اعمال آنها]روى ايمان كامل بود ولى بعد از فتح مكه مردم خود به خود مى‏آمدند[و اسلام اختيار مى‏كردند].ايمان بعد از فتح مكه ارزش ايمان قبل از فتح مكه را نداشت.پس در اينكه روز فتح مكه روز پيروزى عظيمى براى اسلام است هيچ بحثى نيست و ما هم بحثى نداريم.

گفتيم برخى گفته‏اند شايد مقصود از روزى كه قرآن اينهمه به آن اهميت مى‏دهد

.............................................................. 1.حديد/10.

صفحه : 894

اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم و اخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى‏روز بزرگ فتح مكه باشد.(همان طور كه عرض كردم دليلى در لفظ يا در تاريخ براى اثبات اين سخن نيست.) اين سخن هم گذشته از اينكه هيچ قرينه و تاريخى آن را تاييد نمى‏كند، صدر آيه نيز آن را تاييد نمى‏كند چون آيه مى‏گويد: اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى نعمت‏خودم را به پايان رساندم، يعنى چيزى باقى نمانده كه نگفته باشم، همه چيز را گفتم، و حال آنكه ما مى‏دانيم بسيارى از دستورات اسلام بعد از فتح مكه نازل شده است.اين بااتممت عليكم نعمتى‏نمى‏سازد.وقتى مى‏گويد من اين ساختمان را به پايان رساندم، مسلما منظور ساختمان نيمه تمام نيست.بسيارى از آيات و از جمله همه سوره مائده كه اتفاقا مفصل و زياد است و دستور هم زياد دارد، بعد از فتح مكه نازل شده.چطور مى‏تواند اين آيه كه جزء سوره مائده است مربوط به فتح مكه باشد كه در سال هشتم هجرى بوده در حالى كه سوره مائده در اواخر سال دهم هجرى نازل شده است.اگر هم بگوييم تنها اين آيه[در فتح مكه]نازل شده، باز با اتمام نعمت جور در نمى‏آيد.

در اينكه منظور از «اليوم‏» در اين آيه روز فتح مكه باشد، ايراد ديگرى نيز هست و آن اينكه آيه مى‏گويد: اليوم يئس الذين كفروا من دينكم‏امروز كافران از دين شما مايوس شدند يعنى از تسلط بر دين شما مايوس شدند.آيا در روز فتح مكه اينطور شد؟ درست است كه اين فتح اثر عظيم داشت ولى آيا آن روز روزى بود كه ديگر كافران بكلى از اينكه اين دين از بين برود مايوس شدند؟نه.

3.روز قرائت‏سوره برائت به وسيله امير المؤمنين در منى

روز ديگرى را نيز روز مهمى شمرده‏اند(كه مهمتر بوده است)و گفته‏اند احتمالا مقصود آن روز است‏يعنى روز قرائت‏سوره برائت به وسيله اميرالمؤمنين در منى در سال نهم هجرى.فتح مكه يك فتح نظامى بود و به موجب آن، قدرت نظامى و حتى قدرت معنوى اسلام عجيب تثبيت‏شد ولى هنوز پيغمبر با كفار با شرايط صلح زندگى مى‏كرد، قرار داد صلح بسته بود و لهذا آنها هم حق داشتند در خانه كعبه طواف كنند و در مكه باشند و نيز حق داشتند كه در حج‏شركت كنند.يك سال هم[مراسم

صفحه : 895

حج]به همين صورت بود: مسلمين شركت مى‏كردند، آنها هم شركت مى‏كردند.

مسلمين مراسمشان را مطابق اسلام انجام مى‏دادند، آنها هم مطابق رسوم خودشان انجام مى‏دادند.در سال نهم هجرى سوره برائت نازل شد.بعد كه اين سوره نازل شد قرار شد كه اميرالمؤمنين برود اين سوره را در منى در مجمع عمومى بخواند كه از اين پس ديگر مشركين حق ندارند در مراسم حج‏شركت كنند و اين مراسم خاص مسلمين است و بس.

داستان معروف است كه حضرت رسول اول ابوبكر را فرستادند به عنوان اميرالحاج.او رفت ولى هنوز بين راه بود كه آيه نازل شد.اينكه ابوبكر سوره برائت را هم با خود برد يا از اول سوره برائت نبود و او فقط براى امارة الحاج رفته بود، مورد اختلاف مفسرين است ولى به هر حال اين، مورد اتفاق شيعه و سنى است و آن را جزء فضائل اميرالمؤمنين مى‏شمارند كه پيغمبر اكرم اميرالمؤمنين را با مركب مخصوص خودش فرستاد و به او فرمود برو كه بر من وحى نازل شده است كه اين سوره را بر مردم نبايد بخواند مگر تو يا كسى كه از توست.اميرالمؤمنين رفت و در بين راه به ابوبكر رسيد.داستان را اينطور نقل كرده‏اند كه ابوبكر در خيمه‏اى بود.شتر مخصوص پيغمبر نعره‏اى كشيد.او اين صدا را مى‏شناخت.گفت اين صداى شتر پيغمبر است، چرا اين شتر اينجاست؟ناگاه ديد على(ع)آمده است.خيلى ناراحت‏شد.فهميد خبر مهمى است. گفت: آيا خبرى شده؟فرمود: پيغمبر مرا مامور كرده كه سوره برائت را بر مردم بخوانم.گفت: آيا چيزى عليه من هم نازل شده يا نه؟فرمود: نه.

در اينجا اختلاف است: سنيها مى‏گويند على رفت و سوره برائت را قرائت كرد و ابوبكر به سفر ادامه داد و اين يك پست از او گرفته شد.ولى عقيده شيعه و بسيارى از اهل تسنن همان طور كه در تفسير الميزان نقل شده اين است كه ابوبكر از آنجا برگشت و تا به پيغمبر اكرم رسيد گفت: يا رسول الله!آيا چيزى عليه من در اين سوره نازل شده است؟فرمود: نه.

روز اعلام سوره برائت هم براى مسلمين روز فوق‏العاده‏اى بود.در آن روز اعلام شد كه از امروز ديگر كفار حق ندارند در مراسم حج‏شركت كنند و محيط حرم اختصاص به مسلمين دارد، و مشركين فهميدند كه ديگر نمى‏توانند به وضع شرك زندگى كنند، اسلام شرك را تحمل نمى‏كند، همزيستى با اديان مثل يهوديت، نصرانيت و مجوسيت را مى‏پذيرد ولى همزيستى با شرك را نمى‏پذيرد.گفته‏اند شايد

صفحه : 896

مقصود از «اليوم‏» اين روز باشد.

در پاسخ گفته‏اند كه اين مطلب بااتممت عليكم نعمتى(نعمت را به پايان رساندم، ساختمان را تمام كردم)جور در نمى‏آيد چون بسيارى از دستورات بعد از آن روز رسيده است.اين روز حتما بايد از روزهاى آخر عمر پيغمبر باشد كه ديگر بعد از آن دستور جديدى نرسيده باشد. ⁽¹⁾ اينهايى كه گفته‏اند مقصود از «اليوم‏» فلان روز است، هيچ دليلى ندارند يعنى گذشته از اين كه تاريخ تاييد نمى‏كند، قرائن هم تاييد نمى‏كند.

بيان شيعه

1.از جنبه تاريخى

شيعه در اينجا يك بيانى دارد كه مدعى است هم مضمون آيات، آن را تاييد مى‏كند و هم تاريخ.پس مطلب در دو قسمت بايد بحث‏شود، يكى اينكه مضمون آيات تاييد مى‏كند و ديگر اينكه تاريخ تاييد مى‏كند.

اگر بخواهم قسمت دوم را بحث كنم يك مساله تاريخى خيلى مفصلى است.

اغلب كتابهايى كه در اين مورد نوشته‏اند بيشتر روى اين جهت تكيه كرده‏اند كه از جنبه تاريخى و از جنبه حديثى ثابت كنند كه آيه‏اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم و اخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام دينا در غدير خم نازل شده است.كتاب الغدير همين مطلب را ثابت مى‏كند.گذشته از كتب حديث، در مورد مورخين هم همين طور است.قديمترين كتاب تاريخى اسلام از كتابهاى تاريخ عمومى اسلامى و از معتبرترين كتابهاى تاريخ اسلامى كه شيعه و سنى آن را معتبر مى‏شمارند كتاب تاريخ يعقوبى است.مرحوم دكتر آيتى هر دو جلد اين كتاب را ترجمه كرده‏اند.كتاب بسيار متقنى است و در اوايل قرن سوم هجرى نوشته

.............................................................. 1.كتاب خلافت و ولايت كه اخيرا حسينيه ارشاد منتشر كرده و قسمتهاى اولش سخنرانيهاى آقاى محمد تقى شريعتى است كه در چهار سال پيش در حسينيه ايراد كردند و با استفاده از سوره مائده بحث كردند، همين قسمتهايى را كه الآن من بحث مى‏كنم دارد ولى چون ممكن است احتياج به بحث بيشترى داشته باشد، شايد بيانات امروز من اندكى توضيح آن بحثها هم باشد يا آنهايى كه در آن كتاب مى‏خوانيد توضيح عرايض من هم هست.ايندو همديگر را توضيح مى‏دهند.

صفحه : 897

شده است.ظاهرا بعد از زمان مامون و حدود زمان متوكل نوشته شده.اين كتاب كه فقط كتاب تاريخى است و حديثى نيست، از آن كتابهايى است كه داستان غدير خم را نوشته است.كتابهاى ديگرى - كه آنها را هم اهل تسنن نوشته‏اند - نيز حادثه غدير خم را ذكر كرده‏اند.

هنگامى كه به غدير خم كه نزديك جحفه ⁽²⁾ است رسيدند، قافله را متوقف و اعلام كردند كه مى‏خواهم درباره موضوعى با مردم صحبت كنم.(اين آيه‏ها نيز در آنجا نازل شد.)بعد دستور داد كه منبرى برايش درست كنند.از جهاز شتر و چيزهاى ديگر مركز مرتفعى ساختند.

حضرت رفت بالاى آن و مفصل صحبت كرد: «الست اولى بكم من انفسكم؟قالوا: بلى‏» .

آنگاه فرمود: «من كنت مولاه فهذا على مولاه‏» .بعد از اين بود كه اين آيه نازل شد: اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم و اخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى.

اگر بخواهيم از جنبه تاريخى بحث كنيم، بايد يك يك كتابهايى از شيعه و سنى و مخصوصا از اهل تسنن را كه اين حادثه را نقل كرده‏اند بياوريم و بررسى كنيم.اينها را در كتابهايى مثل الغدير يا ترجمه‏هاى آن نوشته‏اند.كتابى را چند سال پيش در مشهد

.............................................................. 1.حجة‏الوداع در سال آخر عمر حضرت رسول دو ماه مانده به وفات ايشان رخ داده است.وفات حضرت رسول در بيست و هشتم صفر يا به قول سنيها در دوازدهم ربيع الاول اتفاق افتاده.در هجدهم ذى‏الحجه به غدير خم رسيده‏اند.مطابق آنچه كه شيعه مى‏گويد حادثه غدير خم دو ماه و ده روز قبل از وفات حضرت روى داده و مطابق آنچه كه سنيها مى‏گويند اين حادثه دو ماه و بيست و چهار روز قبل از رحلت‏حضرت رسول اتفاق افتاده است. 2.شايد بعضى از شما به جحفه رفته باشيد.من به جحفه رفته‏ام در سفر دوممان كه مدينه‏مان به تاخير افتاد و بعد از حج رفتيم به جده.در فتواها اختلافى هست كه آيا از جده مى‏شود محرم شد يا نمى‏شود.اختلاف هم در واقع اختلاف فتوايى نيست، بايد گفت اختلاف نظر جغرافيايى است، چون از يكى از نقاطى كه محاذى با يكى از ميقاتها باشد مى‏توان محرم شد.يك آدم جغرافى‏دانى كه جغرافياى عربستان را خوب بداند شايد دقيقا بتواند تعيين كند كه آيا جده محاذى با يكى از ميقاتها هست‏يا نيست؟ما خودمان اول عمل نكرديم ولى بعد كه در مدينه و مكه نقشه‏هاى عربستان را پيدا كرديم، به نظرمان آمد كه جده محاذى با بعضى از ميقاتها هست اگر آن نقشه‏ها درست باشد.كسانى كه از جده به سوى مكه حركت مى‏كنند چون مى‏خواهند احتياط كنند كه از يكى از ميقاتهاى واقعى محرم شوند، از جده مى‏آيند به جحفه، و جحفه از راه مدينه نزديك رابغ است.جحفه ميقات اهل شام است‏يعنى وقتى افراد از راه شام كه شمال غربى[مكه]مى‏شود مى‏آمدند، پس از پيمودن اندكى از راه به جحفه مى‏رسيدند.پيغمبر اكرم آنجا را ميقات قرار دادند براى مردمى كه از آن راه مى‏آيند.غدير خم نزديك جحفه است و محلى بوده كه مسلمين در بازگشت از مكه وقتى به آن نقطه مى‏رسيدند متفرق مى‏شدند، اهل مدينه به مدينه مى‏رفتند و ديگران نيز به شهرهاى خود.ر

صفحه : 898

همين جوانان «كانون نشر حقايق‏» منتشر كردند كه تقريبا زبده و خلاصه‏اى است در مساله غدير.براى مثل آقايان شايد خواندن آن كتاب مفيد باشد.

استدلال شيعيان يكى از جنبه تاريخى است كه مى‏گويند وقتى ما مى‏بينيم در لفظ آيه‏اليوم يئس الذين كفروا من دينكم‏اين مطلب نيست كه «امروز» كدام روز است، به تاريخ و شان نزول‏ها مراجعه مى‏كنيم.در نتيجه مى‏بينيم[روايات]نه يكى، نه دو تا و نه ده تا بلكه به طور متواتر مى‏گويد اين آيه در روز غدير خم نازل شد كه پيغمبر(ص) على(ع)را به جانشينى خودش نصب كرد.

2.از جنبه قرائن موجود در آيه

ولى ما مى‏خواهيم ببينيم آيا قرائنى كه در خود آيه هست نيز همين را كه تاريخ تاييد مى‏كند، تاييد مى‏نمايد يا نه؟آيه اين است: اليوم يئس الذين كفروا من دينكم امروز(يا بگوييم آن روز)كافران از دين شما مايوس شدند.اين را ما ضميمه مى‏كنيم به يك سلسله آيات ديگرى در قرآن كه مسلمين را تحذير مى‏كند، مى‏ترساند و مى‏گويد كافران دائما نقشه مى‏كشند و دوست دارند كه شما را از دينتان برگردانند و عليه دينتان اقدامات مى‏كنند.هم راجع به اهل كتاب دارد و هم راجع به غير اهل كتاب: ود كثير من اهل الكتاب لو يردونكم من بعد ايمانكم كفارا حسدا من عند انفسهم ⁽¹⁾ .پس، از يك طرف ما مى‏بينيم كه[خداوند]در آياتى از قرآن گوشزد مى‏كند كه كفار طمع بسته‏اند به از بين بردن دين شما، و از طرف ديگر مى‏بينيم در آن آيه مى‏گويد ولى امروز ديگر مايوس شدند، از امروز ديگر فعاليت كافران عليه دين شما به پايان رسيد «فلا تخشوهم‏» ديگر از ناحيه آنها بيمى نداشته باشيد «واخشون‏» از من بترسيد.بعد از اين از اينكه دينتان از بين برود يا ضعيف شود و هر چه كه بر سرتان بيايد، بايد از من بترسيد. «از من بترسيد» يعنى چه؟مگر خدا دشمن دين خودش است؟نه، اين آيه همان مطلبى را مى‏گويد كه در آيات زيادى از قرآن به صورت يك اصل اساسى هست راجع به نعمتهايى كه خداوند بر بنده‏اش تمام مى‏كند.مى‏فرمايد: ان الله لا يغير ما بقوم حتى

.............................................................. 1.بقره/109.

صفحه : 899

يا: «ذلك بان الله لم يك مغيرا نعمة انعمها على قوم حتى يغيروا ما بانفسهم‏» ⁽²⁾ .مضمون اين است: خداوند هر نعمتى را كه بر قومى ارزانى بدارد، آن نعمت را از آنها نمى‏گيرد مگر وقتى كه آن مردم خودشان را از قابليت بيندازند، يعنى مگر اينكه آن مردم خودشان به دست‏خودشان بخواهند آن نعمت را زايل كنند.اين مطلب اساسا يك اصل اساسى در قرآن مجيد است.

محكمات و متشابهات

به مناسبت اين آيه لازم است مطلبى را كه در خيلى موارد به كار مى‏آيد عرض بكنم.آيات قرآن بعضى، بعضى ديگر را تفسير مى‏كنند(القران يفسر بعضه بعضا).قرآن كتاب مبين است، آشكار و آشكار كننده است.خود قرآن مى‏گويد آيات من دو گونه است: محكمات و متشابهات.آيات محكمات را آيات مادر مى‏نامد كه تعبير عجيبى است: «هو الذى انزل عليك الكتاب منه ايات محكمات هن ام الكتاب و اخر متشابهات‏» ⁽³⁾ .آيه متشابه آيه‏اى است كه مفهومى دارد كه آن را چند جور مى‏شود پياده كرد.آيه محكمه را فقط يك جور مى‏توان پياده كرد.قرآن كه آيات محكمات را آيات مادر مى‏نامد يعنى آيات متشابه را با كمك آيات محكمه مى‏شود پياده كرد.اگر آيه‏اى از قرآن را چندگونه بشود پياده كرد، ما حق نداريم آن را پياده كنيم مگر اينكه رجوع كنيم به ساير آيات قرآن كه با توجه به آنها خواهيم دانست كه چگونه بايد آن را پيداه كرد. معنى آيه متشابه اين نيست كه مجمل است‏يا لغتى در آن است كه معنايش را نمى‏دانيم، بلكه آيه متشابه يعنى آيه‏اى كه مى‏شود آن را به چند گونه شبيه يكديگر توجيه كرد.

مثلا در قرآن آياتى است راجع به مشيت مطلقه الهى كه همه چيز به مشيت الهى است.استثنا نمى‏كند.از جمله اين آيه است كه به همين معنا متشابه است: «قل اللهم مالك الملك تؤتى الملك من تشاء و تنزع الملك ممن تشاء و تعز من تشاء و تذل من تشاء بيدك الخير انك على كل شى‏ء قدير ⁽⁴⁾ .

.............................................................. 1.رعد/11. 2.انفال/53. 3.آل عمران/7. 4.آل عمران/26.

صفحه : 900

ديگر تاكيدى از اين بالاتر نمى‏شود: مالك اساسى همه ملكها و قدرتها تو هستى و به هر كه ملك بدهى تو مى‏دهى و از هر كه منتزع بكنى تو مى‏كنى و به هر كه عزت بدهى تو مى‏دهى، از هر كه عزت بگيرى و ذلت بدهى تو مى‏دهى، خير منحصرا در دست توست و تو بر همه چيز توانا هستى.

اين آيه از اين نظر متشابه است كه آن را چند گونه مى‏شود پياده كرد.همين قدر مى‏گويد كه همه چيز به مشيت الهى است، و اين، دو جور ممكن است باشد، يكى اينكه در مشيت الهى هيچ چيزى شرط هيچ چيز نيست، كما اينكه بعضى همين طور نتيجه‏گيرى غلط كرده و گفته‏اند بنابراين ممكن است تمام شرايطى كه ما آنها را شرايط عزت مى‏ناميم پيدا بشود ولى به دنبال آن به جاى عزت ذلت بيايد، و ممكن است تمام شرايطى كه ما آنها را شرايط ذلت مى‏ناميم حاصل شود اما پشت‏سر آن عزت بيايد!در سعادت دنيا و سعادت آخرت هيچ چيزى شرط هيچ چيز نيست چون همه چيز به مشيت الهى است!در نتيجه ممكن است‏يك قومى يا يك فردى در دنيا به سعادت كامل نائل بشود بدون هيچ مقدمه‏اى، يا به بدبختى كامل برسد بدون هيچ مقدمه‏اى، و يا در آخرت يك قومى به اعلى عليين برده شوند بدون هيچ شرط و مقدمه‏اى و قوم ديگرى در قعر سجين فرو بروند بدون هيچ مقدمه‏اى.متاسفانه بعضى از مسلمين كه به آنها اشاعره مى‏گويند همين استفاده را از اين آيه كرده و گفته‏اند هيچ مانعى ندارد كه پيغمبر خدا برود به جهنم و ابو جهل برود به بهشت چون خدا گفته همه چيز به مشيت الهى است! ولى اين يك نوع پياده كردن غلط است.آيه فقط مى‏گويد همه چيز به مشيت الهى است اما كيفيت جريان مشيت را بيان نكرده و نگفته است كه مشيت الهى كه سعادت و شقاوت و عزت و ذلت به مشيت اوست، چگونه كار مى‏كند.پس اين آيه را چند گونه مى‏توان پياده كرد.ولى وقتى ما به آيات ديگر قرآن مراجعه مى‏كنيم، آنها آيات مادر مى‏شوند و اين آيه را تفسير مى‏كنند.مثلا اين آيه در كمال صراحت مى‏گويد: «ذلك بان الله لم يك مغيرا نعمة انعمها على قوم حتى يغيروا ما بانفسهم‏» ⁽¹⁾ .يا آيه ديگر كه از يك نظر اعم است مى‏گويد: «ان الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم‏» ⁽²⁾ .

.............................................................. 1.انفال/53. 2.رعد/11.

اين دو آيه هر كدام چيزى دارد كه ديگرى ندارد.آيه دوم مى‏گويد: خدا آنچه را كه بر قومى هست از آنها نمى‏گيرد مگر آنچه را كه در ايشان هست، خودشان از خودشان بگيرند.اين آيه اعم است، يعنى خداوند نعمتى را كه قومى دارند از آنها نمى‏گيرد و تبديل به نقمت نمى‏كند مگر خودشان را عوض كرده باشند، نقمتى را هم كه قومى دارند از آنها نمى‏گيرد باز مگر خودشان را عوض كرده باشند.ولى آيه اول فقط در مورد نعمتهاست و به نقمتها كار ندارد اما با يك نكته اضافى و آن اينكه مى‏فرمايد: «ذلك بان الله لم يك مغيرا» اين بدان موجب است كه خدا چنين نبوده است.(قرآن مى‏گويد: «ما كان الله‏» خدا چنين نبوده است، يعنى خدايى خدا ايجاب نمى‏كند.)بر ضد خدايى خداست كه نعمتى را گتره از قومى سلب كند.اينكه مشيت‏خداوند گتره و گزاف جريان پيدا كند و هيچ چيزى را شرط هيچ چيز قرار ندهد، بر خلاف حكمت و كمال ذات و خدايى اوست.پس اين آيات، آيات مادرند نسبت به آن آيه.آيه‏هايى كه راجع به مشيت است همين قدر مى‏گويد كه همه چيز به مشيت‏خداست. اين آيه مى‏گويد ولى مشيت‏خدا اينچنين در عالم جريان دارد، اينچنين قانونى دارد.پس در قرآن اين مطلب يك اصل اساسى بسيار متينى است و در آيات زيادى تكرار شده است كه اگر شكر نعمت مرا بجاى آوريد يعنى اگر از نعمت من درست استفاده كنيد آن را ابقا مى‏كنم و اگر با نعمت من بازى كنيد، كفران نعمت كنيد، آن را از شما سلب مى‏كنم.

پس معنى «اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشون‏» اين است كه ديگر كافرها، بيرون جامعه اسلامى[از اينكه دين شما از بين برود]مايوسند، از ناحيه آنها ديگر خطرى براى عالم اسلامى نيست، از من بترسيد، يعنى از خودتان بترسيد.

اى جماعت مسلمين!بعد از اين اگر خطرى باشد آن است كه خودتان با نعمت اسلام بد عمل كنيد، كفران نعمت كنيد، آن استفاده‏اى را كه بايد ببريد نبريد، در نتيجه قانون من در مورد شما اجرا شود: «ان الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم‏» .از اين روز ديگر خطرى از خارج، جامعه اسلامى را تهديد نمى‏كند، خطر از داخل تهديد مى‏كند.

گنجينه قرآن و نفايس آستان قدس رضوى عليه السلام

بسم الله الرحمن الرحيم

گنجينه قرآن آستان قدس رضوى عليه السلام در سال 1364 هجرى شمسى، در بنائى زيبا و مخصوص و در كنار ساختمان‏هاى متعدد موزه‏هاى آستان قدس افتتاح و بازگشايى شده است. در اين مجموعه قرآن‏هاى نفيس بسيارى در معرض ديد پژوهشگران و بازديد كنندگان مى‏باشد كه از چند جهت جذاب و جالب است.

مهمترين ويژگى اين موزه نگهدارى قرآن‏هاى خطى منسوب به ائمه اطهار عليهم الصلاة و السلام مى‏باشد مصحفى نوشته بر پوست آهو، منسوب به اميرالمؤمنين على عليه السلام و مصحفى ديگر نوشته به خط كوفى بر پوست آهو منسوب به «امام حسن مجتبى عليه السلام» و سومى با خط كوفى بر پوست آهو منسوب به خط «امام حسين عليه السلام» و مصحف چهارم و پنجم كه به «امام سجاد و امام رضا عليهما السلام» منسوب است. همچنين دو مصحف ديگر نوشته شده با خط كوفى و بر پوست آهو منسوب به ائمه اطهار عليهم الصلاة و السلام، در اين موزه نگهدارى شده و در معرض ديد بازديد كنندگان مى‏باشد.

ويژگى ديگر اين مجموعه، واقفين اين نسخه‏ها و آثار ارزشمند مى‏باشد كه از سلاطين ايرانى و غير ايرانى گرفته تا هنرمندان. شخصيت‏هاى تاريخى مى‏باشند كه به اين افتخار نائل شده‏اند . و سلاطين مسلمان ساير كشورها اهداء كنندگان اين آثار بوده و به اين ميمنت مفتخر گرديده‏اند . از جمله واقفين مى‏توان (شاه عباس و شاه سلطان حسين صفوى) را نام برد. همچنين (ابوالمظفر نور الدين محمد جهانگير) پادشاه تيمورى هند ديگر واقف اين موزه گرانبها مى‏باشد كه مصحفى به خط ثلث و با ترجمه به خط نسخ به موزه اهداء كرده است. و بالاخره اين گنجينه از اين جهت نيز حاوى نكات و جذابيت بسيارى است.

جهت ديگر اهميت اين گنجينه وجود قرآن‏هايى با انواع خط و تذهيب و ترصيع مى‏باشد كه بعضا مجموعه چند نوع خط و هنرنمائى است. مثلا قرآنى با خط ثلث و نسخ و رقاع و با ترجمه و تفسير تركى جفتائى، كه در سال 737 هجرى قمرى نگاشته شده است. و يا مصحفى با چهار نوع خط نسخ، شكسته، كوفى و نستعليق هر صفحه كه تاريخ تحرير آن قرن سيزدهم مى‏باشد.

مجموعا در اين موزه مصاحفى با خط كوفى، نسخ خوش و نسخ جلى، ثلث و ثلث خفى، نسخ روى پارچه و چوب خط پير آموز و انواع ديگر خط نگهدارى مى‏شود.

همچنين در اين موزه آثار بعضى از استادان بزرگ تاريخ هنر و خط همچون استاد (ياقوت مستعصمى)، (بايسنقر ميرزا)، (عبدالقادر حسينى شيرازى) و (استاد تبريزى) نگهدارى مى‏شود كه شهرت جهانى داشته و بازديد كنندگان از اين موزه، مى‏توانند سير تحول و تكامل خط و تذهيب را در قرون مختلف و در قرآن‏هاى مربوط به اعصار گذشته مطالعه نمايند.

آشنائى با زبان قرآن

كتاب: آشنايي با قرآن ج 1 و 2، ص 34

نويسنده: آيت الله شهيد مطهري

پي‌نوشت‌ها:

اى همام تو خود را خدا بترس و نيكوكار باش كه خدا با پرهيزكاران و نيكوكاران است. اما همام با اين جواب راضى نمى‏شود و توضيح بيشترى مى‏خواهد; از نحوه زيستن و طرز عبادت و گذران روزها و شبها و نحوه معاشرتهايشان و ... سؤال مى‏كند. آنگاه حضرت على(ع) به توصيف صفات مؤمن مى‏پردازد و حدود 130 خط از خطوط چهره متقين را ترسيم مى‏كنند و از جمله مى‏فرمايند:

لولا الاجال التى كتب الله لهم لم تستقر ارواحهم فى ابدانهم طرفة عين.

اگر اجل الهى نبود براى يك چشم برهم زدن روح اينان در بدنشان قرار نمى‏گرفت. اين همان حالتى است كه اينشتنى به آن اشاره مى‏كند و مى‏گويد انسان مذهبى وجود خود را يك نوع زندان محصور مى‏پندارد چنانكه مى‏خواهد از قفس تن پرواز كند و تمام هستى را يكباره به عنوان يك واحد دريابد. در كلمات حضرت امير(ع) اين حقيقت پررنگتر و شديدتر و جامعتر بيان شده است، از ديد حضرت، مؤمن گوئى تمام هستى را در بدن مادى خود جمع كرده و از همين روست كه ناگهان قالب را رها مى‏كند و روحش را آزاد مى‏سازد. در داستان همام اين نكته را هم نوشته اند كه وقتى سخن حضرت به پايان رسيد، فريادى از همام برآمد و قالب تهى كرد.

در زمينه حس معنوى انسانها، اقبال نيز سخن جالبى دارد، او مى‏گويد: در اين گفته هيچ سر و معمايى وجود ندارد كه نيايش به عنوان وسيله اشراقى نفسانى، عملى حياتى و متعارفى است كه بوسيله آن جزيره كوچك شخصيت ما وضع خود را دركل بزرگترى از حيا اكتشاف مى‏كند. جمله‏اى نيز در همين زمينه از ويليام جميز وجود دارد: انگيزش نيايش نتيجه ضرورى اين امر است كه در عين حال كه درونى‏ترين قسمت از خودهاى اختيارى و عملى هر كس، خودى از نوع اجتماعى است با وجود اين مصائب كامل خويش را تنها در جهان انديشه مى‏تواند پيدا كند. اغلب مردم، خواه بصورت پيوسته و خواه تصادفى در دل خود به آن رجوع مى‏كنند.

حقيرترين فرد بر روى زمين با اين توجه عالى، خود را واقعى و باارزش احساس مى‏كند. احتمال دارد كه مردمان از لحاظ درجه تاثير پذيرى با يكديگر اختلاف داشته باشند، برايبعضى از مردم بيش از بعضى ديگران اين توجه، اساسى‏ترين قسمت‏خودآگاهى را تشكيل مى‏دهد. آنانكه بيشتر چنين هستند محتملا دينى‏ترين مردمانند. ولى من اطمينان دارم كه حتى آن كسانى كه مى‏گويند بكلى فاقد آنند خود را فريب مى‏دهند و حقيقتا تا حدى دين دارند.

3- ائمه(ع) قرآن را با چنان شورى مى‏خواندند كه رهگذرانى كه صداى آنها را مى‏شنيدند بى‏اختيار مى‏ايستادند و منقلب مى‏شدند و مى‏گريستند.

4- امام زين‏العابدين(ع) در دعايى كه براى ختم قرآن تعليم داده‏اند اين نكته ار متذكر شده‏اند:... و اجعل القرآن لنا فى ظلم الليالى مؤنساخدايا قرآن را در تاريكيهاى شب مونس ما قرار بده. بما آن فهم و عشق را عطا كن تا با اين كتاب در دل شب انس و الفت داشته باشيم.

5- سوره فرقان آيه 52.

6- در زمان ما نيز يكبار ديگر اين وعده راستين خدا متحقق شد و مردى از تبار پيامبر همچون جد گراميش تنها به قرآن و ايمام متكى بود، مهلكترين شكست‏ها را بر سپاهيان كفر و لشكريان باطل وارد آورد.

7- اميرالمؤمنين(ع) در نهج البلاغه در خطبه‏اى كه بنام متقين معروفست (خطبه 193) صفات متقين را بر مى‏شمرد و بعد از آنكه توضيح مى‏دهد كه در رفتار چنين‏اند و در گفتار چنان و ... از جمله حالات آنها را در شب شرح مى‏دهد و بقول سعدى شب مردان خدا را توصيف مى‏كند و مى‏فرمايد:

اما الليل فقصافون اقدامهم

هنگام شب پاهايشان براى عبادت جفت مى‏شود.

تالين لاجزاء القرآن

آنگاه قسمتهاى مختلف قرآن را تلاوت مى‏كنند.

يرتلونها ترتيلا

قرآن خواندنى از سر تامل و انديشه نه مانند قرآن خواندنهاى بعضى از ما، تند و بدون فهم معانى.

يحزنون به انفسهم

كلمات و آيات را با آهنگ و حزن مخصوص معنوى كه از قلبشان پيدا مى‏شود مى‏خوانند. پس هرگاه به آيه‏اى برسند كه رحمت الهى از آن فهميده مى‏شود، با شوق به آن نظر مى‏كنند و وقتى به آيات بيانگر خشم الهى ميرسند، غرق دنياى انديشه مى‏شوند، گويى كه صداى دوزخيان را مى‏شنوند.

8- لتجدن اشدا لناس عداوة للذين آمنوا اليهود و الذين اشركوا و لتجدن اقربهم مودة للذين آمنوا، الذين قالوا انا نصارى...(سوره مائده آيه 82)

هر آينه دشمن‏ترين مردم را نسبت به مسلمانان، يهود و مشركان خواهى يافت و با محبت‏ترين مردم نسبت به مسلمانان آنان هستند كه گويند ما نصرانى هستيم.

9- مثل آيه 58 از سوره مريم و آيات اول سوره صف و ...

سوره‏هاى مكى و مدنى و فوايد شناخت آن‏ها

يكى از مسايل مهم علوم قرآنى،مساله شناخت‏سوره‏هاى مكى و مدنى است.

تشخيص آن‏ها به دلايل ذيل ضرورى است:

1- شناخت تاريخ و مخصوصا تسلسل آيات و سور و تدريجى بودن نزول آن‏ها،ازطريق شناخت‏سوره‏هاى مكى از مدنى است.انسان پيوسته در اين جست و جوست‏تا هر حادثه تاريخى را بشناسد،در چه زمانى و در كجا اتفاق افتاده،عوامل و اسباب‏پديد آورنده آن چه بوده است.بدين طريق دانستن سوره‏ها و آيه‏هاى مكى وتشخيص آن‏ها از آيه‏ها و سوره‏هاى مدنى از اهميت‏به سزايى در فهم تاريخ تشريعات اسلامى برخوردار است.

2- فهم محتواى آيه در استدلال‏هاى فقهى و استنباط احكام نقش اساسى دارد.

چه بسا آيه‏اى به ظاهر مشتمل بر حكم شرعى است،ولى چون در مكه نازل شده وهنگام نزول،هنوز آن حكم تشريع نشده بود،بايد يا راه تاويل را پيش گرفت‏يابه گونه ديگر تفسير كرد.مثلا مساله تكليف كافران به فروع احكام شرعى مورد بحث‏فقهاست و بيش‏تر فقها،آنان را در حال كفر،مكلف به فروع نمى‏دانند.و در اين‏زمينه دلايل و روايات فراوانى در اختيار دارند،ولى گروه مخالف(كسانى كه كافران‏را در حال كفر مكلف به فروع مى‏دانند)به آيه هفت‏سوره فصلت تمسك جسته‏اند.

آن جا كه مشركان را به دليل انجام ندادن فريضه زكات مورد نكوهش قرار داده است.

غافل از اين كه سوره فصلت مكى و فريضه زكات در مدينه تشريع شده است.يعنى‏هنگام نزول آيه ياد شده،زكات حتى بر مسلمانان هم واجب نبوده است،پس‏چگونه مشركان را مورد عتاب قرار مى‏دهد؟اين آيه دو تاويل دارد:

اول،مقصود از زكات در اين جا تنها پرداخت صدقات بوده است كه مشركان ازآن محرومند،زيرا شرط صحت صدقه قصد قربت است كه كافران از انجام آن‏عاجزند.

دوم،مقصود محروميت از اداى زكات است و آن بدان جهت است كه كفر مانع‏آنان شده است و اگر ايمان داشتند،از اين فيض محروم نبودند ⁽¹⁾ .

3- در استدلالات كلامى،آيات مورد استناد-مخصوصا آياتى كه درباره فضايل‏اهل بيت نازل شده-بيش‏تر مدنى است،چون اين مباحث در مدينه مطرح‏بوده است.برخى آن سوره‏ها يا آيات را مكى دانسته‏اند كه در آن صورت نمى‏تواندمدرك استدلال قرار گيرد.بنابر اين شناخت دقيق مكى و مدنى بودن سوره‏ها و آيات‏يكى از ضروريات علم كلامى در مبحث امامت است.مثلا برخى تمام سوره دهر رامكى دانسته‏اند و گروهى مدنى و بعضى جز آيه فاصبر لحكم ربك و لا تطع منهم آثمااو كفورا ⁽²⁾ همه را مدنى دانسته‏اند.ديگران هم از ابتداى سوره تا آيه 22 را مدنى وبقيه را مكى دانسته‏اند.اختلاف درباره اين سوره بسيار است،ولى ما آن را تمامامدنى مى‏دانيم.

درباره شان نزول آيه‏هاى: «يوفون بالنذر و يخافون يوما كان شره مستطيرا،و يطعمون‏الطعام على حبه مسكينا و يتيما و اسيرا،انما نطعمكم لوجه الله لا نريد منكم جزاء و لاشكورا،انا نخاف من ربنا يوما عبوسا قمطريرا.فوقاهم الله شر ذلك اليوم و لقاهم نضرة وسرورا،و جزاهم بما صبروا جنة و حريرا... ⁽³⁾ .گفته‏اند كه حسنين بيمار شده بودند.پيامبرگرامى و گروهى از بزرگان عرب به عيادت آنان آمدند و به مولى امير مؤمنان‏پيش نهاد كردند:چنان چه براى شفاى فرزندانت نذر كنى خداوند شفاى عاجل‏مرحمت‏خواهد فرمود.حضرت اين پيش نهاد را پذيرفت و سه روز روزه نذر كرد.

آن گاه كه حسنين شفا يافتند در صدد اداى نذر بر آمد.قرص‏هاى نانى براى افطارتهيه كرد،روز اول هنگام افطار مسكينى در خانه را زد و تقاضاى كمك كرد.حضرت‏نان‏هاى تهيه شده را به او داد.روز دوم نيز يتيمى آمد و نان تهيه شده را دريافت كرد.

روز سوم اسيرى آمد و نان‏ها به او داده شد.

حضرت در اين سه روز خود با اندك نان خشك و كمى آب افطار كرد.طبرسى‏در اين زمينه روايات بسيارى از طرق اهل سنت و اهل بيت عصمت عليهم السلام گرد آورده وتقريبا آن‏ها را مورد اتفاق اهل تفسير دانسته است.آن‏گاه براى اثبات مدنى بودن‏تمام سوره،روايات ترتيب نزول را-كه سوره دهر جزء سوره‏هاى مدنى به شمار رفته-با سندهاى معتبر آورده است ⁽⁴⁾ .ولى كسانى مانند عبد الله بن زبير كه مايل نبودند اين‏فضيلت‏به اهل بيت عليهم السلام اختصاص يابد اصرار داشتند كه اين سوره را كاملا مكى‏معرفى كنند ⁽⁵⁾ .غافل از آن كه در مكه اسيرى وجود نداشت.مجاهد و قتاده از تابعين‏تصريح كرده‏اند كه سوره دهر تماما مدنى است،ولى ديگران تفصيل قايل شده‏اند ⁽⁶⁾ .

سيد قطب،از نويسندگان معاصر به قرينه سياق،سوره را مكى دانسته است ⁽⁷⁾ .

4- بسيارى از مسايل قرآنى،تنها از طريق مكى و مدنى بودن سوره يا آيه‏ها،حل‏و فصل مى‏شود.مثلا در مساله نسخ قرآن به قرآن برخى راه افراط پيموده‏اند و بيش‏از دويست و بيست آيه را منسوخ معرفى كرده‏اند.در صورتى كه چنين عدد بزرگى‏نمى‏تواند صحت داشته باشد و با واقعيت‏سازگار نيست و گروهى راه تفريط درپيش گرفته‏اند اصلا قرآن را غير قابل نسخ مى‏دانند-به ويژه نسخ قرآن به قرآن،زيراشرط تحقق نسخ،تنافى ميان دو آيه است كه اين گونه تنافى با نفى اختلاف در آيه و لو كان من عند غير الله منافات دارد ⁽⁹⁾ .و دسته‏اى حد وسطرا برگزيده و اصل نسخ را پذيرفته‏اند و در كميت آيات نسخ شده اعتدال را رعايت‏كرده‏اند.از جمله آياتى كه افراطيون آن را منسوخ مى‏دانند،آيه فما استمتعتم به منهن‏فآتوهن اجورهن...» ⁽¹⁰⁾ است كه درباره ازدواج موقت نازل شده است،كه ناسخ آن راطبق گفته امام شافعى محمد بن ادريس-آيه «و الذين هم لفروجهم حافظون، الا على‏ازواجهم او ما ملكت ايمانهم فانهم غير ملومين،فمن ابتغى وراء ذلك فاولئك هم العادون‏» ⁽¹¹⁾ دانسته‏اند.

نظر مذكور را به دو دليل نمى‏توان پذيرفت:اولا،زنى كه با عقد متعه گرفته‏مى‏شود زوجه است،گر چه احكام او با زوجه دايمى كمى تفاوت دارد.ثانيا،آيه‏اى‏را كه ناسخ فرض كرده‏اند در سوره مؤمنون است كه تماما مكى است و كسى اين آيه‏را استثناء نكرده است.در صورتى كه معمولا بايد ناسخ پس از منسوخ باشد.مطلب‏فوق را استاد زرقانى نيز ياد آور شده است ⁽¹²⁾ .

پى‏نوشتها:

1- ر.ك:تفسير طبرسى،ج 9،ص 5.الميزان،ج 17،ص 384.

2- انسان 76:24.

3- انسان 76:12-7.

4- ر.ك:تفسير طبرسى،ج 10،ص 406-404.حاكم حسكانى،شواهد التنزيل،ص 315-229.

5- الدر المنثور،ج 6،ص 297.

6- ر.ك:التمهيد،ج 1،ص 155-154.

7- في ظلال القرآن،ج 29،ص 215.

8- نساء 4:82.

9- ابو القاسم خويى(آيت الله)،البيان في تفسير القرآن،ص 206.

10- نساء 4:24.

11- مؤمنون 23:7-5.

12- محمد عبد العظيم زرقانى،مناهل العرفان،ج 1،ص 195.

معيار و ملاك تشخيص سوره‏هاى مكى و مدنى

طبق آمارى كه از روايات ترتيب نزول به دست مى‏آيد،86 سوره مكى و 28سوره مدنى است كه در اين گروه بندى سه معيار وجود دارد:

1- معيار زمان:بيش‏تر مفسرين معتقدند كه معيار مكى يا مدنى بودن هجرت‏پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از مكه به مدينه است. هر سوره‏اى كه پيش از هجرت نازل شده مكى‏و هر سوره‏اى كه پس از هجرت نازل شده است مدنى به شمار مى‏رود،خواه درمدينه نازل شده باشد خواه در سفرها.و حتى در مكه در سفر حج‏يا عمره يا پس ازفتح،چون پس از هجرت بوده است،مدنى محسوب مى‏شود.ملاك هجرت نيزداخل شدن به مدينه است.بنابر اين آياتى كه پس از هجرت از مكه و پيش از ورودبه مدينه،در راه بر پيامبر نازل شده است،مكى محسوب مى‏شود.مثلا آيه ان الذي‏فرض عليك القرآن لرادك الى معاد... ⁽¹⁾ بر اساس اين تعريف و ملاك كه پس از خروج ازمكه در راه بر پيامبر نازل شده،مكى است.

2- معيار مكان:هر چه در شهر مكه و پيرامون آن نازل شده مكى است.و هر چه‏در مدينه و پيرامون آن نازل گرديده مدنى است، خواه پيش از هجرت يا پس از آن‏نازل شده باشد.پس آن چه در غير اين دو منطقه نازل شده باشد نه مكى است و نه‏مدنى.در اين زمينه جلال الدين سيوطى روايتى آورده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند:

«انزل في ثلاثة امكنة:مكة و المدينة و الشام‏»كه طبق گفته ابن كثير،مقصود از شام‏تبوك است ⁽²⁾ .

3- معيار خطاب:هر سوره‏اى كه در آن،خطاب به مشركان مى‏باشد مكى و هرسوره‏اى كه در آن خطاب به مؤمنان مى‏باشد،مدنى است.در اين زمينه ازعبد الله بن مسعود حديثى آورده‏اند كه گفته است:«هر سوره كه يا ايها الناس در آن‏به كار رفته باشد،مكى است و هر سوره كه يا ايها الذين آمنوا در آن به كار رفته باشدمدنى است‏» ⁽³⁾ ،زيرا در مدينه غلبه با مؤمنان بوده و در مكه با مشركان. البته درسوره‏هاى مدنى مانند سوره بقره، يا ايها الناس به كار رفته كه كليت اين معيار راخدشه‏دار مى‏كند.

براى تشخيص سوره‏هاى مكى و مدنى،ملاك‏هايى را مشخص كرده‏اند كه هريك به تنهايى نمى‏تواند ملاك جامع و مانع باشد.بلكه اين ملاك‏ها روى هم رفته تاحدودى تعيين كننده است.به طور كلى ملاك‏ها و علايم براى تشخيص،عبارت‏است از:1)نص و خبر،2) علايم صورى و ظاهرى،3)علايم محتوايى و معنوى.

علامه برهان الدين ابراهيم بن عمر بن ابراهيم جعبرى(متوفاى 732)مى‏گويد:«براى‏شناخت مكى و مدنى دو راه وجود دارد: سماعى،كه از راه نقل و روايت‏به دست‏مى‏آيد.قياسى،كه از روى ضابطه تشخيص داده مى‏شود».آن گونه كه علقمة بن قيس(متوفاى 62)از عبد الله بن مسعود روايت كرده است:«هر سوره‏اى كه در آن يا ايهاالناس آمده باشد يا لفظ‏«كلا»استعمال شده باشد يا در ابتداى آن حروف مقطع‏باشد-جز زهراوين(بقره و آل عمران)و نيز سوره رعد كه بنا بر قولى مدنى است-يادر آن قصه آدم و ابليس آمده باشد-جز سوره‏هاى طولانى-يا سوره‏اى كه در آن‏سر گذشت انبياى سلف و امت‏هاى گذشته آمده باشد مكى است،و هر سوره‏اى كه‏در آن از فريضه و تكاليف و حدود شرعى سخن گفته شده باشد،مدنى است‏» ⁽⁴⁾ .

برخى خصوصيات ديگرى براى شناخت‏سوره‏هاى مكى و مدنى ذكر كرده‏اندكه عبارت است از:

1- كوتاهى آيات درون يك سوره و نيز كوتاهى سوره،نوعا مكى بودن آن رامى‏رساند.و بلندى آيه‏هاى يك سوره علاوه بر بلندى سوره نوعا مدنى بودن آن راثابت مى‏كند.

2- لحن تند و شديد سوره بيش‏تر با اهل مكه است كه اهل عناد و لجاج ومقاومت در مقابل حق بوده‏اند،ولى لحن ملايم و خفيف، مدنى بودن سوره رامى‏رساند كه بيش‏تر خطاب به مؤمنين است.

3- بحث درباره اصول معارف و اصل ايمان و دعوت به اسلام از ويژگى‏هاى‏سوره‏هاى مكى است.و در سوره‏هاى مدنى بيش‏تر از تفاصيل احكام و بيان‏شريعت اسلام سخن گفته شده است.

4- دعوت به پايبند بودن به اخلاق و استقامت در راى و سلامت عقيده و ترك‏لجاج و عناد و نيز برخورد تند با عقايد باطل مشركان و ناچيز شمردن انديشه‏هاى‏تهى و بى‏اساس آنان،از خصايص سوره‏هاى مكى به شمار مى‏رود.در حالى كه‏برخورد با اهل كتاب و دعوت آنان به ميانه روى در عقايد و افكار و انديشه‏ها و نيزمبارزه با منافقين و ذكر خصايص و صفات آنان از ويژگى‏هاى سوره‏هاى مدنى است.

5- غالبا خطاب‏ها با عنوان يا ايها الناس... از ويژگى‏هاى سور مكى است و باعنوان يا ايها الذين آمنوا از خصايص سور مدنى است.

البته اين ويژگى‏ها هرگز كليت ندارد،بلكه صرفا درباره برخى از انواع صدق‏مى‏كند.و در صورت اجتماع چندين خصيصه،اگر موجب علم و يقين شود و نص‏معارضى در ميان نباشد،قابل اعتماد است،و موجب قوت احتمال و اطمينان‏مى‏شود.در اين صورت است كه نتيجه كار برد فقهى و تاريخى و غيره دارد.بنابر اين‏ملاك تشخيص مكى و مدنى،يا نقل و خبر است كه اصطلاحا سماعى مى‏گويند.يااجتهاد و شواهد ظاهرى و صورت جمله بندى و داشتن سجع و وزن و كوتاهى آيات‏و سوره‏هاست‏يا شواهد محتوايى است.بدين معنا كه شكل بيان اصول عقايد واحكام و برخورد با كفار و منافقين نشانه مكى و مدنى بودن سوره است.

پى‏نوشتها:

1- قصص 28:85.

2- الاتقان،ج 1،ص 23.

3- المستدرك،ج 3،ص 18-19.

4- البرهان،ج 1،ص 189.